Deney/Analiz Sonuçlarındaki Ölçüm Belirsizliği …

1 Revizyon No : 01 Y r rl k Tarihi : 2015 Deney/Analiz Sonu lar ndaki l m Belirsizli i Tahmini in T RKAK Prensipleri Sayfa 1 / 8 ELEKTRON K N SHA. BASILMI HAL KONTROLS Z KOPYADIR T RK AKRED TASYON KURUMU NS Z Akredite deney laboratuvarlar n n uymalar gereken artlar ihtiva eden TS EN ISO/IEC 17025 standard ve akredite t bbi laboratuvarlar n uymalar gereken TS EN ISO 15189 standard nda belirtildi i gibi Deney/Analiz sonu lar i in m mk n olan en iyi belirsizlik tahmininde bulunulmal ve belirsizlik tahmini i in kullan lan prosed rler dok mante edilmelidir.

2 Baz durumlarda deney metodunun do as , l me belirsizli inin dikkatli, metrolojik ve istatistiksel bak mlardan ge erli tayininin yap lmas n olanaks z k lar. B yle durumlarda laboratuvar, en az ndan belirsizli in m mk n olan b t n bile enlerini tan mlamaya al mal , makul bir tahmin yapmal ve sonu lar n rapor edilme eklinin belirsizlik hakk nda yanl bir fikir vermemesini sa lamal d r. l m belirsizli i hesaplanmas konusunda farkl yakla mlar s z konusudur. Bu dok man deney laboratuvarlar na, t bbi laboratuvarlara ve denetim ekiplerine temel ilkeler anlam nda rehber olmas i in haz rlanm t r.

3 1. AMA Bu Rehberin amac , Deney/Analiz sonu lar n n ihtiva etti i belirsizliklerin hesaplanarak tahmin edilmesi ve beyan na ili kin T RKAK prensiplerini a klamaktad r. 2. POL T KA l m belirsizli i ile ilgili EUROLAB, EURACHEM, CLSI ve EA taraf ndan ortak olarak belirlenen politikalar ILAC-G17 [1] de tan mlanm t r: a. l m belirsizli i beyan kar la t rma yapabilmek i in gerekli bilgileri i ermelidir. b. GUM [2], TS EN ISO/IEC 17025 [3] ve TS EN ISO 15189 [4] temel dok manlard r. Ancak sekt re zel yorumlar gerekli olabilir.

4 C. Yaln zca nicel (miktar tayini yap lan) testlerdeki l m belirsizli i dikkate al nacakt r. Nitel analiz sonu lar n n kullan lmas ile ilgili strateji bilimsel komite taraf ndan geli tirilecektir. d. Laboratuvar taraf ndan standart metot kullan ld nda durum s z konusudur: - l m belirsizli inin nas l hesaplanaca na dair bilgileri i eren standart metot kullan ld zaman, deney metotu ng r lerine tam bir uyum g stermek ko ulu ile standartta verilen l m belirsizli i prosed r n uygulamak yeterlidir. - E er standartta analiz sonu lar i in tipik bir l m belirsizli i de eri verilmi ise, laboratuvar n bu de eri kullanmas na izin verilir.

5 Ancak bu durumda laboratuvar n metot ile tamamen uyumlu oldu unu g stermesi gereklidir. - E er standart tam olarak test sonu lar na dair l m belirsizli i de erini i eriyor ise, ilave faaliyet gerekli de ildir. Ancak bu durumda da laboratuvar n metot ile tamamen uyumlu oldu unu g stermesi gereklidir. Sayfa 2 / 8 ELEKTRON K N SHA. BASILMI HAL KONTROLS Z KOPYADIR T RK AKRED TASYON KURUMU e. l m belirsizli i tahminlerinin detay teknik alanlara g re farkl l k g sterebilir. f. Belirli durumlarda birden fazla seviyede al lan uyarl k standart sapmalar n bile ik belirsizlik olarak raporlamak yeterli olabilir.

6 G. Bunlar n d nda ulusal/uluslararas d zeyde yay mlanm , amaca uygun/sekt re zel kaynaklar n da kullan m uygundur. 3. UYGULAMA L M BEL RS ZL TAHM N N YAKLA IMLAR Deney laboratuvarlar , deney sonu lar ndaki l m belirsizli inin tahmini i in ulusal veya uluslararas organizasyonlar taraf ndan haz rlanan dok manlar esas almal d r. Bu ama la kullan labilecek kaynaklar Eklerde verilmi tir. EURACHEM/CITAC [5] ve EA 4/16 [6] K lavuzlar nda l m belirsizli i tahmini i in iki olas yakla m oldu u belirtilmektedir.

7 A. l len eyin tan mlanarak model fonksiyonun yaz lmas esas yla sonu lar etkileyen olas her bir belirsizlik kayna n n ayr ayr tan mlanmas ve her bir kayna n l m belirsizli ine katk s n n hesaplanmas : Bu yakla m a a dan yukar ya yakla m olarak da tan mlanmaktad r. Baz durumlarda Klasik GUM veya Bile en-Bile en veya model yakla m metodu olarak da tan mlanmaktad r. b. Metot performans verilerinin kullan m : Bu yakla m yukar dan a a ya yakla m veya ampirik yakla mlar olarak da adland r lmaktad r.

8 GUM YAKLA IMI GUM metotu do ru teoriyi esas al r, tutarl bir l m belirsizli i tahminini ve metrolojik olarak izlenebilirli i art ko ar. BIPM in Belirsizlikler ile ilgili tavsiye dok man nda INC-1 [7], l m belirsizli i bile enlerinin, istatistiksel metotlarla hesaplanan A Tipi ile istatistiksel olmayan metotlarla elde edilen ve sonras nda bile enleri varyans cinsinden ifade edilen B Tipi olmak zere iki kategoride grupland r lmas ve bunlar n matematiksel olas l k teorisine g re tek bir varyans de eri vermek zere birle tirilmesi nerilmektedir.

9 Sonu ta elde edilen standart sapma de eri l m belirsizli inin bir ifadesidir. Belirsizlik Yakla m na dair bir g r n ayr nt lar , l lenin tek bir de er olarak ifade edilebilece i varsay m na dayanarak l m belirsizli inin do rudan bir l m modeli vas tas yla matematiksel olarak ele al nd GUM da [2] verilmi tir. METOT GE ERL KILMA VE METOT PERFORMANS VER LER N N KULLANIMI GUM yakla m , her bir belirsizlik bile eninin ayr ayr tespit edilebilmesi veya al labilmesi durumunda olduk a faydal olabilir.

10 Ancak pek ok deneysel l mde bu yakla mla ger ek l m belirsizli inden daha d k de erler elde edildi i belirtilmi tir [8], Sayfa 3 / 8 ELEKTRON K N SHA. BASILMI HAL KONTROLS Z KOPYADIR T RK AKRED TASYON KURUMU [9]. nk GUM yakla m nda t m olas belirsizlik bile enlerini dahil etmek zordur. l m belirsizli i hesaplamalar nda metot ge erli k lma ve metot performans verilerinin kullan m ile, t m belirsizlik bile enlerinin dahil etme olas l en y ksek noktaya gelecektir. GUM yakla m nda ise, l m belirsizli ine kaynak olan t m bile enlerin belirlenmesi ve hesaplanmas ndaki zorluk nedeni ile bu y ntemle elde edilen l m belirsizlikleri olmas gerekenden k k olabilmektedir.