110 Mariola Michałowska, Dariusz Stankiewicz, Wiesław Danielak

1 110 Mariola Micha owska, Dariusz Stankiewicz, Wies aw Danielak dr in . Mariola Micha owska dr Dariusz Stankiewicz dr hab. in . Wies aw Danielak Wydzia Ekonomii i Zarz dzania Uniwersytet Zielonog rski Zarz dzanie sytuacj kryzysow w przedsi biorstwie 1. Wst p Kryzys, jako nieplanowany proces obejmuj cy ci g zdarze przebiegaj cych w okre lonym czasie, zak ca r wnowag dynamiczn przedsi biorstwa z otoczeniem oraz jego egzystencj . Powoduje, i przedsi biorca czy mened er staje przed konieczno ci podejmowania trudnych i ryzykownych decyzji odnosz cych si do sfery finansowej (gro ba ewentualnej utraty maj tku zaanga owanego w firmie i wytworzonego w niej), osobistej, a w szczeg lno ci zaanga owania si w realizacj marze , cel w czy projekt w, kt re w warunkach kryzysu ko cz si niepowodzeniem, powoduj c utrat pewno ci siebie, stres czy pogorszenie relacji z otoczeniem (utrata zaufania czy wiarygodno ci) (Gawe 2007, s.)

2 54). Kryzys mo na rozumie jako stan, kt ry zagra a przetrwaniu firmy, realizacji jej cel w, ogranicza czas dost pny na podj cie dzia a zaradczych i zaskakuje decydent w swoim pojawieniem si , stawiaj c w ten spos b warunki silnej presji (Slatter, Lovett 2001, s. 45). Ponadto zjawiska kryzysowe stwarzaj specyficzn sytuacj zagro enia, chaosu i czasowego deficytu, jak r wnie zoboj tnienia i bierno ci (Skalik 2006, s. 45). Z kryzysem ci le powi zana jest sytuacja kryzysowa, kt ra w odr nieniu od kryzysu dotyczy stanu, kt ry jest wynikiem kszta towania si pewnych niekorzystnych zjawisk w czasie, kt ry nie rodzi bezpo redniego zagro enia egzystencji organizacji, ale oznacza niezadowalaj c ocen jej dzia alno ci z punktu widzenia zmian zachodz cych w otoczeniu i/lub w stosunku do stan w (ocen) wzorcowych (Zakrzewska-Bielawska 2008, s. 68). Kryzys jest, zatem punktem kulminacyjnym sytuacji kryzysowej. Zazwyczaj mened erowie i przedsi biorcy wychodz z za o enia, e powa ne kryzysy zdarzaj si niezwykle rzadko i nie wymagaj szczeg lnych procedur a na kryzys nale y reagowa w wczas, gdy si pojawi (Mitroff, Pearson 1998, s.

3 45). W tym kontek cie rodzi si pytanie czy mened erowie i przedsi biorcy s wstanie sprosta wyzwaniom, jakie niesie za sob zarz dzanie kryzysowe, kt rego istota dotyczy Zarz dzanie sytuacj kryzysow 111 zarz dzania przedsi biorstwem pod presj , rozwi zywania napi tych sytuacji. Ponadto czy s w stanie przygotowa si i podj dzia ania maj ce na celu zapobieganie, przeciwdzia anie i reagowanie w razie wyst pienia zak ce stabilno ci przedsi biorstwa oraz przywr cenie normalnego stanu jego funkcjonowania (Nowak 2007, s. 43). Z uwagi na fakt, i ka da sytuacja kryzysowa jest inna, dlatego te ka da powinna by traktowana indywidualnie. Nie ma gotowych recept, ale przez analiz sytuacji kryzysowych, symulacje oraz do wiadczenia wynikaj ce z przebytych kryzys w, mo na naby umiej tno ci pozwalaj ce skutecznie identyfikowa symptomy kryzysu oraz podejmowa efektywne dzia ania zarz dcze podczas sytuacji kryzysowej (Kaczmarek- liw ska 2015, s.

4 16). r de sytuacji kryzysowej poszukiwa mo emy we wn trzu przedsi biorstwa (czynniki endogeniczne) oraz w jego otoczeniu zar wno bliskim jak i dalszym (czynniki egzogeniczne). Wsp czesne kryzysy maj swoje r d a r wnie w uwarunkowaniach makroekonomicznych jak i globalnych, na kt re przedsi biorstwo nie ma bezpo redniego wp ywu a kt re, gdy wyst pi wp ywaj na dzia alno przedsi biorstwa. Zatem istotne wydaje si pytanie: na co przedsi biorstwo ma wp yw, a na jakie czynniki nie ma wp ywu? Celem opracowania jest ukazanie z o onej problematyki zarz dzania sytuacj kryzysow w przedsi biorstwie, przy uwzgl dnieniu faktu, i sytuacja kryzysowa jest nieod cznym elementem dzia ania ka dego przedsi biorstwa. Realizacji wskazanego celu sprzyja b dzie poszukiwanie odpowiedzi na pytania: czy sytuacj kryzysow mo na w og le zarz dza , zw aszcza w warunkach chaosu i niepewno ci?

5 Ponadto czy jest mo liwe by kadry kierownicze by y w stanie zarz dza sytuacj kryzysow , zw aszcza, e trudno jest przewidzie mo liwe zagro enia a jeszcze trudniej si do nich przygotowa ? Do poszukiwania odpowiedzi na pytania wykorzystana zosta a metoda analizy krytycznej literatury. 2. Rozpoznawanie sytuacji kryzysowej Rozpoznawanie sytuacji kryzysowej rozpoczyna si od zidentyfikowania r de kryzysu (wewn trznych i zewn trznych), a nast pnie symptom w kryzysu charakteryzuj cych si przekroczeniem subiektywnego poziomu ryzyka (Gryz, Kitler 2007, s. 23) (Rysunek 1.). Czynnikami wywo uj cymi kryzys s konkretne zdarzenia zak caj ce realizacj zada . 112 Mariola Micha owska, Dariusz Stankiewicz, Wies aw Danielak Rysunek 1. Rozpoznawanie sytuacji kryzysowej r d o: Opracowano na podstawie: (Nogalski, Macinkiewicz 2004, s. 21). Pierwsze sygna y o sytuacji kryzysowej mog zosta dostrze one w przypadku odpowiednich dzia a w sferze kontroli i monitoringu zada i proces w oraz w a ciwego podej cia do zarz dzania przedsi biorstwem.

6 Symptomami (objawami) kryzysu s zar wno aspekty finansowe (spadek zyskowno ci, wzrost zad u enia, utrata p ynno ci, trudno ci w finansowaniu bie cej i rozwojowej dzia alno ci), jak i poza finansowe (nieracjonalno w zachowaniu pracownik w, konflikty wewn trz organizacyjne, l k, op r przed zmianami, kryzys rodk w i metod dzia ania, napi cie, walka o w adz , podwa anie autorytetu kierownictwa). Nale y r wnie mie na uwadze r norodno sytuacji kryzysowych, kt re mo na podzieli w zale no ci od przyj tego kryterium (Ciekanowski, Stachowiak 2011, s. 57): wed ug tempa i czasu trwania kryzysu (nag y i przewlek y), wed ug miejsca, przyczyny kryzysu (wewn trzny i zewn trzny), wed ug skutk w kryzys w (destrukcyjny i tw rczy), wed ug przyczyn kryzys w (rzeczywisty i wirtualny). 3. Wewn trzne i zewn trzne przyczyny kryzysu Przyczyn kryzysu poszukiwa nale y zar wno wewn trz przedsi biorstwa (czynniki endogeniczne), jak i jego otoczeniu (czynniki egzogeniczne).

7 Uog lniaj c mo na wskaza , e wszelkie negatywne zjawiska dla przedsi biorstwa, bez wzgl du na obszar, kt rego dotycz mog stanowi pewn przyczyn . I tak na przyk ad, przyczynami kryzysu w sferze zarz dzania R D A KRYZYSU CZYNNIKI WYWO UJ CE KRYZYS SYMPTOMY KRYZYSU SYTUACJA KRYZYSOWA wyznawane warto ci kompetencje zarz dzaj cych konkretne wydarzenia zak caj ce realizacj zada wskazuje na taki stan nier wnowagi, kt ry nie zagra a egzystencji, ale mo e przekszta ci si w kryzys sygna y informuj ce o rozwoju zjawiska ujawniaj si w zachowaniu kadry kierowniczej, pracownik w, klient w Zarz dzanie sytuacj kryzysow 113 przedsi biorstwem mog by (Nogalski, Macinkiewicz 2004, s. 23): niejasna polityka przedsi biorstwa, b dne lub nieostre cele firmy, braki w organizacji zarz dzania, trwa e trzymanie si wypr bowanych recept na sukces, du a fluktuacja kadry kierowniczej, z y styl zarz dzania.

8 W uj ciu A. Zakrzewskiej Bielawskiej przyczyn kryzys w wewn trz organizacyjnych poszukiwa nale y w: strategii przedsi biorstwa, w odniesieniu do pracownik w, sytuacji finansowej przedsi biorstwa, rozwi za w sferze struktur organizacyjnych oraz stosowanej technice (Zakrzewska Bielawska 2008, s. 70) (Tabela 1.). Tabela 1. Przyczyny wewn trzne kryzysu Przyczyny wewn trzne Strategia niejasna polityka przedsi biorstwa, b dne lub nieostre cele firmy, twarde trzymanie si wypr bowanych recept na sukces, brak zrozumienia dla misji organizacji, b dnie przyj te kompetencje przedsi biorstwa, niedostosowanie strategii: rozwoju, funkcjonalnych, instrumentalnych do warunk w wewn trznych i zewn trznych funkcjonowania firmy, nieumiej tno unowocze niania i dopasowywania. Pracownicy du a fluktuacja kadry kierowniczej, z y (fa szywy) styl zarz dzania, b dne ocenianie mo liwo ci pracownik w, niezdecydowanie w zarz dzaniu i podejmowaniu decyzji, zbyt p na zmiana wiekowa w organizacji, brak identyfikacji zatrudnionych z przedsi biorstwem, co ogranicza ich aktywno , przedsi biorczo i si motywacyjnego oddzia ywania bod c w, konflikty wewn trzorganizacyjne.

9 Finanse b dy w bud etowaniu, wysokie koszty, b dne inwestycje wskutek niewystarczaj cego planowania (wielkie inwestycje, fuzje, przej cia), s abe zarz dzanie kapita em obrotowym, skala dzia alno ci przekraczaj ca mo liwo ci finansowe, niedostateczny controlling. Struktura organizacyjna braki w organizacji zarz dzania, b dne rozwi zania organizacyjne, niedopasowane do strategii, konserwatywne metody organizacji, brak, b d niesp jne dzia ania mi dzyfunkcjonalne, z y przep yw informacji. Technika niska jako bazy materialno-produkcyjnej, przestarza a technologia, techniczne b dy produkt w, awarie ci g w technologicznych, niewykorzystane moce produkcyjne, braki w automatyzacji produkcji. r d o: (Zakrzewska-Bielawska 2008, s. 70). 114 Mariola Micha owska, Dariusz Stankiewicz, Wies aw Danielak Przyczyn kryzysu poszukiwa nale y r wnie w zmiennym i z o onym otoczeniu determinuj cym warunki funkcjonowania podmiot w gospodarczych.

10 Najwa niejsze zewn trzne czynniki kryzysogenne w podziale otoczenia na makro i mikro prze ledzi mo emy na podstawie opracowania A. Zakrzewskiej Bielawskiej (2008, s. 69) (Tabela 2.). Tabela 2. Przyczyny zewn trzne kryzysu Przyczyny zewn trzne Makrootoczenie Mikrootoczenie (otoczenie konkurencyjne) niskie tempo wzrostu gospodarczego kraju, regionu, rejonu, zmiana polityki ekonomicznej wobec przedsi biorstw w zakresie: polityki celnej, antytrustowej, koncesyjnej, liberalizacja i deregulacja rynku, restrykcyjna polityka fiskalna, wysokie stopy procentowe, spadek poziomu dochod w ludno ci, poziom bezrobocia, wi ksza sk onno do oszcz dzania ni konsumowania dochod w, zmiany w modelu konsumpcji, zmiany w zakresie popytu i poda y, szybkie tempo zmian technologicznych, powoduj ce skracanie cyklu ycia produkt w i konieczno kosztownych wdro e , restrykcyjny kodeks pracy, zmiany w regulacjach prawnych, czynniki losowe.