AZƏRBAYCAN TARİXİ

1 1 H S N Q N YEV AZ RBAYCAN TAR X ( N Q D M ZAMANLARDAN XXI SR N LK ON LL KL R N D K) Ali m kt bl r n d rslik Bak - 2019 2 Bak slam Universitetinin Elmi uras n n 7 may 2018-ci il tarixli q rar il (protokol No 4) apa t vsiy olunmu dur. Elmi redaktor: Anar Camal o lu sg nd rov tarix zr elml r doktoru, professor Redaktor: Elvin B hruz o lu Tal nski siyasi elml r zr f ls f doktoru R y il r: Qas m Hac yev tarix zr elml r doktoru, dosent L tif liyeva tarix zr elml r doktoru ziza a l kb rov tarix zr f ls f doktoru, dosent Dilav r zimli tarix zr f ls f doktoru, dosent Q niyev Az rbaycan tarixi ( n q dim zamanlardan XXI srin ilk onillikl rin d k) Ali m kt bl r n d rslik. Bak , 2019, Elm v T hsil n riyyat , 499 s h. Tarix zr f ls f doktoru H s n Q rib o lu Q niyevin t qdim etdiyi Az r-baycan tarixi d rsliyi Az rbaycan tarixinin n q dim zamanlardan XXI y zilliyin ilk onillikl rin q d rki d vr n n ba l ca m s l l ri y cam v real kild ara -d r larq i qland r lm , Az rbaycan tarixinin q dim, orta srl r, yeni v n yeni d vrl ri il yana , M st qil Az rbaycan Respublikas n n tarixin x susi yer ayr l-m d r.

2 Bu d rslik Bak slam Universitetinin v dig r ali m kt bl rin m llim v t l b l ri n n z rd tutulmu dur. niyev, 2019 3 Tariximizi, tarixi k kl rimizi yax bilm d n, onlara h rm t etm d n m st qil d vl timizi g l c kd yax qura bilm rik . Ulu nd r Heyd r liyev 4 M ND R CAT n s z .. 9 F S L 1. AZ RBAYCAN TAR X F NN N N N Z R -METODOLOJ M S L L R , QAYNAQLARI 1. Az rbaycan tarixi f nninin predmeti, metodlar , v zif l ri, tarixi bilikl r sistemind yeri v yr nilm sinin h miyy ti .. 10 2. Az rbaycan ad n n m n yi haqq nda .. 11 3. Az rbaycan n razisi, halisi v t bii v co rafi raiti .. 13 4. Az rbaycan tarixinin qaynaqlar .. 15 F S L 2. AZ RBAYCAN RAZ S ND BT DA CMA C M YY T 1. Az rbaycan razisind ilk insan m sk nl ri. Q dim v Orta da d vr .. 21 2. stehsal t s rr fat n n yaranmas , Neolit, Eneolit d vrl ri .. 25 3. Az rbaycan Tunc v ilkin d mir d vr nd .. 28 4. halinin m uliyy ti, ictimai h yat v d nyag r.

3 34 5. btidai icma c miyy tinin da lmas .. 36 F S L 3. AZ RBAYCAN RAZ S ND Q D M D VL TL R 1. Az rbaycanda q dim tayfa ittifaqlar v ilkin d vl t qurumlar . (Aratta, Lullubi, Kuti) .. 38 2. Manna d vl ti .. 42 3. Az rbaycan Midiya v h m nil r imperiyas n n t rkibind .. 45 4. Atropatena d vl ti .. 48 5. Albaniya d vl ti antik d vrd .. 51 F S L 4. AZ RBAYCAN III IX SRL RD , AZ RBAYCAN R B X LAF T T RK B ND 1. Az rbaycanda feodal m nasib tl rinin meydana g lm si v inki af .. 55 2. Sasanil rin Az rbaycan i al etm si v ona qar m bariz .. 58 3. Az rbaycan xalq n n t kk l prosesi .. 64 4. Az rbaycan r b xilaf ti t rkibind . slam dininin Az rbaycanda yay lmas .. 67 5. r bl r qar milli-azadl q m bariz si. X rr milik. Bab k .. 74 F S L 5. AZ RBAYCAN IX-XII SRL RD 1. IX-XI srl rd Az rbaycanda m st qil feodal. D vl tl rinin yaranmas .. 81 2. Az rbaycan S lcuq imperiyas t rkibind .. 86 5 3 irvan ahlar d vl ti .. 89 4 Az rbaycan Atab yl r d vl ti (1136-1225).

4 91 5 Az rbaycan ntibah m d niyy ti d vr nd (IX-XII srl r) .. F S L 6. AZ RBAYCAN MO OL A ALI I A INDA 1. Mo ollar n m n yi v h yat t rzi haqq nda m lumat .. 99 2. Mo ollar n Az rbaycana birinci y r . Az rbaycan Xar zm ah C lal ddinin hakimiyy ti alt nda .. 101 3. Mo ollar n Az rbaycana ikinci y r v Az rbaycanda mo ol a al .. 106 4. H lak l rin Az rbaycanda hakimiyy ti. Mo ollar n s qutu .. 5 Mo ollar n idar ilik sistemi .. 110 F S L 7. AZ RBAYCAN XIV SR N K NC YARISI XV SRD 1. Az rbaycan XIV srin ikinci yar s . XV srin ba lan c nda. Az rbaycanda siyasi v ziyy t. irvan ahlar d vl ti.. 117 2. Az rbaycan Qaraqoyunlu d vl ti .. 123 3. Az rbaycan A qoyunlu d vl ti .. 126 4. XV sr Az rbaycan d vl tl rinin sosial-iqtisadi h yat .. 132 5. XIII XV srl rd Az rbaycan m d niyy ti .. 135 F S L 8. AZ RBAYCAN S F V D VL T (1501-1736) 1. S f vil rin rd bil hakimliyi .. 139 2. Az rbaycan S f vil r d vl tinin yaranmas.

5 Az rbaycan torpaqlar n n vahid d vl t t rkibind birl dirilm si .. 143 3. Az rbaycan S f vil r d vl tinin xarici siyas ti. S f vi Osmanl m harib l ri. Az rbaycan S f vil r d vl ti XVI y zilliyin 30-50-ci ill rind . I ah T .. 154 F S L 9. AZ RBAYCAN S F V L R D VL T XVI Y Z LL Y N SONU XVII Y Z LL KD 1. XVI y zilin sonu XVII y zilin vv ll rind daxili v ziyy t v xarici siyas t .. 168 2. XVII y zilliyin 20-30-cu ill rind S f vi-Osmanl m nasib tl ri .. 176 3. D vl t qurulu u v ordu .. 180 4. XVI-XVII srl rd Az rbaycan n sosial-iqtisadi h yat v m d niyy t .. 183 F S L 10. AZ RBAYCAN XVIII SR N B R NC YARISINDA 1. XVII srin sonu XVIII srin vv ll rind S f vil r d vl tinin siyasi v sosial-iqtisadi h yat , xalq h r kat v syanlar .. 197 6 2. I Pyotrun Az rbaycana i al l q y r v onun a r n tic l ri .. 198 3. S f vi imperiyas n n s qutu, f arlar imperiyas n n meydan g lm si .. 201 4 Az rbaycan Nadir ah f ar n d vr nd (1736-1747-ci ill r).

6 203 F S L 11. AZ RBAYCAN XANLIQLAR D VR ND 1. Az rbaycanda xanl qlar n meydana g lm sinin s b bl ri v x susiyy tl ri .. 208 2. Az rbaycan n C nub xanl qlar .. 209 3. Az rbaycan n imal xanl qlar .. 212 ki xanl .. 212 Quba xanl .. 214 Qaraba xanl .. 217 4. XVIII sr Az rbaycan-Rusiya M nasib tl ri .. 219 Xanl qlar n Rusiya il m nasib tl ri .. 219 A a M h mm d Qacar ah n Az rbaycana y r l ri .. XVIII srin 90-c ill rind Az rbaycan-Rusiya m nasib tl ri .. 223 Xanl qlar n ictimai-iqtisadi, siyasi qurulu u v m d ni h yat . Xanl qlar n ictimai-siyasi qurulu u v iqtisadi h yat .. 224 F S L 12. AZ RBAYCAN TORPAQLARININ RUS YA V RAN QACARLAR ARASINDA B L D R LM S 1. XVIII srin sonu XIX srin vv ll rind Az rbaycan n beyn lxalq v ziyy ti. Az rbaycan n imal torpaqlar n n Rusiya t r find n istilas n n ba lanmas .. 2. Birinci Rusiya-Qacar m harib si (1804-1813). G l stan s lh m qavil si .. 3. kinci Rusiya-Qacar m harib si.

7 T rkm n ay s lh m qavil si. stilan n ba a atmas 5 F S L 13. MAL AZ RBAYCAN XIX SR N 30-40-CI LL R ND 1. XIX srin birinci yar s nda imali Az rbaycan n .. 254 sosial-iqtisadi v siyasi v ziyy ti .. 254 2. ar Rusiyas n n k rm siyas ti v onun n tic l ri .. 261 3. arizmin m st ml k z lm n qar syanlar .. 265 4. XIX srin 40-c ill rind ke irilmi islahatlar .. 272 srin I yar s nda Az rbaycan m d niyy ti .. 273 F S L 14. MAL AZ RBAYCANDA ??? SR N K NC YARISINDA KAP TAL ST M NAS B TL R N N NK AFI 1. XIX srin 60-70-ci ill rd inzibati sistemd d yi iklikl r v burjua islahatlar .. 275 2. K nd t s rr fat nda kapitalizmin inki af .. 278 3. S nayed kapitalist m nasib tl rinin inki af .. 284 7 4. C nubi Az rbaycan XIX srd .. 291 5. ??? srin ikinci yar s nda m d niyy t .. 296 F S L 15. MAL AZ RBAYCAN XX SR N VV LL R ND (1900-1918-CI L) 1. XX srin vv ll rind Az rbaycanda sosial-iqtisadi v ziyy t .. 302 2. Az rbaycanda milli t f kk r n formala mas.

8 307 3. Az rbaycan I D nya m harib si ill rind ( 1914- 1918) .. 318 4. C nubi Az rbaycan 1905-1911-ci ill rd M rut inqilab d vr nd . S ttarxan .. 324 5. XX srin vv ll rind Az rbaycan m d niyy ti .. 326 F S L 16. AZ RBAYCAN XALQ C MHUR YY T (MAY 1918 APREL 1920-CI LL R) 1. M st qillik r f sind Az rbaycanda siyasi v ziyy t .. 331 rbaycan Xalq C mhuriyy tinin yarad lmas . Milli h k m tin daxili siyas 338 rbaycan Xalq C mhuriyy tinin xarici siyas ti. Paris s lh konfrans .. 347 4. Az rbaycan Xalq C mhuriyy tinin s qutu v onun tarixd 357 5. 1917-1920-ci ill rd C nubi Az rbaycanda milli azadl q h r kat .. 367 F S L 17. SOVET AZ RBAYCANI 1920-1930-CU LL RD ill rin vv ll rind Az rbaycanda siyasi v sosial-iqtisa v ziyy t. Sovet milli d vl t quruculu u .. 381 2. Az rbaycan SSR yeni iqtisadi siyas t ke id v b rpa d vr nd .. 390 rbaycanda s nayel m v kollektivl dirm nin h yata ke irilm si .. 391 4. C nubi Az rbaycan 1920-1930-cu ill rd.

9 401 F S L 18. AZ RBAYCAN SSR II D NYA M HAR B S V ONDAN SONRAKI LL RD 1. Az rbaycan kinci D nya M harib si ill rind .. 406 2. Az rbaycan d y l ri, m harib c bh l ri v m qavim t h r kat nda .. 409 3. C nubi Az rbaycan II D nya m harib si d vr nd .. 411 4. Az rbaycan II D nya m harib sind n sonrak ill rd (1945-1960) .. 412 5. M harib d n sonra Az rbaycan-Erm nistan m nasib tl ri. Az rbaycanl lar n z do ma yurdlar ndan Q rbi Az rbaycandan deportasiyas .. 416 6. C nubi Az rbaycanda milli azadl q h r kat (1945-1946). v ri .. 418 7. 1970-1980-c ill rd sosial-iqtisadi v aqrar sah d h yata ke iril n t dbirl r .. 436 8. Az rbaycanda m d ni quruculu un inki af nda yeni m rh l .. 440 9. C nubi Az rbaycan ran slam inqilab v ondan sonrak d vrd .. 443 8 F S L 19. M ST Q L AZ RBAYCAN RESPUBL KASI 1. SSR -nin da lmas . Az rbaycan yeni siyasi sistem ke id d vr nd . Az rbaycan n D vl t m st qilliyinin b rpas .. 447 2. Erm nistan n Az rbaycana t cav z , onun n tic l ri.

10 450 3. Az rbaycanda siyasi sabitliyin b rpas . Sosial-iqtisadi,m d ni sah d 1993-c ild n sonra .. 453 asir d vrd Az rbaycan Respublikas n n xarici siyas tinin sas istiqam tl ri .. 455 5. Az rbaycan Respublikas nc minilliyin ba lan c nda: siyasi v iqtisadi inki af, milli-demokratik d y rl rin daha da m hk ml nm si.. 463 lav l r .. 478 ST FAD OLUNMU M NB V D B YYAT .. 493 9 N S Z D nyan n m d ni xalqlar i risind z q dimliyi il se il n Az rbaycan xalq ox z ngin tarix malikdir. Tarix h r bir xalq n, o c ml d n Az rbaycan xal-q n n da milli z n d rkinin sas s tunlar ndan birini t kil edir. Tarix b riyy -tin, o c ml d n ayr -ayr xalqlar n h yat nda q dim zamanlardan bu g n q d r ba vermi n m h m hadis l ri yr n n elm hesab olunur. Az rbaycanda yeti -m kd olan g nc n slin tarixi yadda n n m hk ml ndirilm sind , onlarda v t n , torpa a, v t np rv rlik hissl rinin t rbiyy sind , h m inin Az rbaycan sev n, onu h r an m dafi etm y haz r olan bir v t nda kimi formala mas nda Az r-baycan tarixi f nninin rolu v zsizdir.