Dr. Necmi DAYDAY* ULUSLARARASI ATOM …

1 STRATEJ K ARAfiTIRMALAR DERG S Dr. Necmi DAYDAY* ULUSLARARASI ATOM ENERJ S AJANSI(UAEA)1950 lerden itibaren uluslararas ticaretin, zellikle de n kleer malzeme ticaretinin ve n kleeryak t sanayisinin b lgesel l eklerde hacmi artt k a, n kleer enerjinin bar fl l ama lardan aske-ri ama lara sapt r lmas n nlemeye y nelik n kleer silahlar n nlenmesi antlaflmalar yap lm fl-t r. Ancak bir sure sonra, bu antlaflmalara uyumlu hareket edilip edilmedi ini kontrol etmek ze-re, ilgili taraflar n iste i ile n kleer madde ve malzemelerin uluslararas ticareti ve ulusal n kle-er sanayinin denetimini yapacak olan bir uluslararas sistemin gerekli oldu u anlafl lm flt r. 8 Aral k 1953 tarihinde d nemin ABD Baflkan Dwight D. Eisenhower, BM Genel Kurulu na ulusla-raras bir sistemin kurulmas n nermifl ve k saca Bar fl in Atom ad yla an lan s z konusu neri, Uluslararas Atom Enerji Ajans n n (UAEA) kurulmas na yol a m t r.

2 UAEA n n misyonu,atom enerjisinin d nya bar fl na, sa l a ve refaha katk s n artt rmak ve h zland rmakt r. By the beginning of 1950s, with the increase of the volume of international trade on regionaldimensions especially in terms of nuclear supplies and the nuclear fuel; bilateral, multilateral orterritorial treaties have started to be signed on the non-proliferation of nuclear arms. However,after a certain period of time, it was understood that an international system which would beestablished upon the consent of the sides in order to control the national nuclear industries, theinternational trade of the nuclear supplies and materials was needed. On December 8, 1953, thepresident of USA, Dwight D. Eisenhower has proposed an international system to UN GeneralAssembly and this proposal which was shortly called as Atom for Peace has led to the foun-dation of International Atom Energy Agency (IAEA).

3 The mission of IAEA is to increase andaccelarate the contribution of atomic energy to world peace, health and 1938 in sonunda uranyumun par alanmas n nke finden k sa bir s re sonra, bu ke fin ola a-n st ve korkun sonu lar n ilk olarak kavrayan-lardan biri olan Macar fizik i Leo Sizlard, frans zmeslekda Fr deric Joliot a u sat rlar yazar: Bir n trondan fazlas serbest b rak labildi ineg re zincirleme bir etkinin de yarat lmas m m-k nd r. Bu bilgi, her hal karda, ama zellikle debaz h k metlerin elinde olursa, son derece tehli-keli bombalar n yap m na yol a abilir . Sorun, g -n m zde de bundan daha z bir ekilde ifade kleer enerjinin b y k g c , d nya kamu oyu-nun dikkatini ne yaz k ki, 1945 in a ustos ay ndaJaponya ya at lan iki atom bombas yla ekti.

4 Butarihten itibaren, n kleer bombaya sahip olan l-ke say s n s n rlama giri imleri birbirini izledi. Bugiri imlerin sonucunda n kleer silaha sahip lkesay s , ilk y llarda d n ld n n aksine,yava bir h zla artt . te andan, ilk atom bombas ndanbu yana altm y ldan fazla bir zaman ge mesinera men, n kleer silahlar n tamamen ortadan kal-d r lmas sorununda pek b y k bir ilerleme kleer enerjinin bombalarla ortaya konan g c ,d nya kamuoyunun sivil ama l n kleer enerji retimine, n kleer silah yap m na yola aca kor-kusuyla, ihtiyatla yakla mas na yola m t r. Bun-dan dolay n kleer santrallerin ve destekleyi i te-sislerin yap m ve i letilmeleri, uluslararas ant-la malar ve s zle melerden do an ok s k kon-trollara tabidir. ZETABSTRACT32 STRATEJ K NG R SAYI: 102007*Galatasaray niversitesi M hendislik ve Teknoloji Fak ltesi retim G revlisi, UAEA N kleer G venlik Denetimleri Uzman Denet isi (Emekli)International Atom Energy Agency (IAEA)Uluslar n N kleer G venli ine y nelik al malarve Bar i in Atom program 1945 Temmuz unda, daha hen z atom bombalar kul-lan lmam ken, ABD ve ngiltere, ok b y k miktardad k ten rl uranyum yataklar n n varl bilinen s-ve e, uranyum ihracat n n tamamen yasaklanmas -n isteyerek, bir anla ma teklif etmi lerdi.

5 Buna g reABD ve ngiltere, 30 y l uzatma opsiyonuyla, 30 y lboyunca sve in t m uranyum retimini sat nalacak-lard . sve bu teklifi, yeni kurulan Birle mi Milletler eat fta bulunarak, eyl l ay nda reddetti. Bu teklifin,n kleer enerjinin gelecekteki kullan m n kontrol alt n-da tutman n ilk ad m oldu u a kt r. kinci D nya Sa-va n n bitiminden ay sonra, 15 Kas m 1945 deABD, ngiltere ve Kanada Washington da yapt klar toplant da, n kleer g c n denetimi i in etkin bir ulus-lararas sistem kuruluncaya kadar n kleer konulardagizlilik politikas uygulamaya karar verdiler. Ayn za-manda t m d nyada elde edilen uranyumu almayada karar verdiler. B ylece n kleer g i in gerekli, g -n m zde yayg n olan iki eyi, teknik bilginin ve uran-yumun elde edilmesini nleyerek N kleer Silahlar nYay lmas n nlemek istiyorlard.

6 Ocak 1946 da Birle mi Milletler Genel Kurulu Lon-dra da ilk defa topland nda ABD; ngiltere ve Rusya,Kanada, Fransa ve in ile birlikte bir Birle mi Mil-letler Atom Enerji Komisyonu kurulmas n nerdiler. neri kabul edildi ve G venlik Kurulu yesi 11 lke ilebirlikte Kanada, Komisyon u olu nun g revleri; Bar c l ama lara y nelik olmak zere uluslar ara-s nda temel bilimsel bilgi al veri ini yayg nla t rmak, Atom enerjisinin kullan m n n yaln zca bar c lama larla olmas n sa layacak kadar gerekli kontrol-lar yapmak, Atom silahlar n n ve kitle imha silah na d n t r le-bilecek silahlar n lkalerin milli silah envanterlerindenyok edilmesi, Antla malara uyan lkeleri, antla man n bozulma-s ndan ve antla maya yan izilmesinden do abilecektehlikelerden korumak i in etkin bir N kleer Silahs z-lanma sa lamak zere denetimler ve ba ka metotlarkullanmakolarak 1946 da, ABD D i leri Bakan n n giri imiyle,sonradan ABD atom Enerji Komisyonu nun ilk ba ka-n olacak olan David Lilienthal ba kanl nda.

7 ABD nin Manhattan Projesi kod ad yla bilinen atombombas yapma projesinin ba nda bulunmu olan fi-zik i Robert Oppenheimer ile sanayiciden olu tu-rulan bir komite kuruldu. Komite ye n kleer enerjininbar c l ama lara y nelik geli tirilmesi ile n kleer si-lahlar n yokedilmesi konusunu inceleyerek bir raporhaz rlamalar g revi verildi. Raporun, daha sonralar Ba kan Carter n ve UAEA imdiki Genel Direkt r El Baradei in nerilerinde de dile getirilen, ana fikri udur; Atom a nda, n kleer silahlar yasaklayan antla -malara, n kleer silahlar n yay lmas n nlemeye y -nelik antla ma ve s zle meler ile denetimlere daya-nan hi bir g venlik sisteminin tam ba ar l olmas ola-naks zd r. Raporda, n kler silahlar n yap m na ve geli tirilmesi-ne yarayacak n kleer tesislerin, i letmelerin tek tek lkeler yerine uluslararas bir kurum taraf ndan i letil-mesi neriliyordu.

8 B ylece bir uluslararas kurum,t m uluslar ad na n kleer sanayi tesislerinin sahibi,i letmecisi olacak ve n kleer sanayinin geli tirilmesii in gerekli al malar yapacakd . Bu kurum ayn za-manda n kleer madenlerin ve yak t n da sahibi ola-cak, n kleer sahada ara t rmalar (hatta n kleer pat-lay c larla ilgili ara t rmalar dahil) yapacak ve n kleeryak t fabrikalar ve reakt rleri i letecekdi., lkeleringizli n kleer al malar yap p yapmad , Uluslarara-s Denetciler taraf ndan kontrol edilecekdi. ABD ni Birle mi Milletler Delegesi Bernard Baruchbu plan , 14 haziran 1946 da Birle mi Milletler AtomEnerji Komisyonu nun ilk a l oturumunda, ABDPlan ( Baruch Plan diye an l r) olarak sundu. Plan zerinde yap lan al malar, ki y ll k bir s rede yap -lan ikiy zden fazla toplant dan sonra,Birle mi Millet-ler Atom Enerji Komisyonu 1948 y l nda, G venlik Ku-rulu na bir kmaza girildi ini bildirmesiyle sona Atom Enerji Ajans n n (UAEA) kurul-mas 1950 den itibaren uluslaras ticaretin, zellikle den kleer malzeme ticaretinin ve n kleer yak t sanayi-sinin b lgesel l eklerde hacmi artt k a, n kleerenerjinin bar c l ama lardan askeri ama lara sapt -r lmas n nlemeye y nelik kili, ok Tarafl ve B lge-sel Alanda N kleer Silahlar n Yay lmas n n nlenme-si eklinde antla malar yap ld.

9 Ancak k sa bir zamansonra, bu antla malara uyumlu hareket edilip edilme-di ini kontrol etmek zere, ilgili taraflar n iste i ile,n kleer madde ve malzemelerin uluslararas ticaretive ulusal n kleer sanayinin denetimini yapacak olanbir uluslararas sistemin gerekli oldu u anla ld .8 aral k 1953 y l nda, ABD Ba kan Dwight D. Eisen-hower Birle mi Milletler Genel Kurulu na, n kleerenerjinin bar c l ama larla kullan m n yayg nla t ra-cak fakat ayn zamanda n kleer enerjinin askeriama larla kullan m n nleyecek, uluslararas bir sis-temin kurulmas n ng ren bir plan nerdi. K saca Bar i in Atom ad yla an lan bu neri Uluslararas Atom Enerji Ajans n n kurulmas na yol a t .33 STRATEJ K NG R SAYI: 102007 ULUSLARARASI ATOM ENERJ S AJANSI (UAEA)ABD Kongresi, 1954 y l nda, Atom Enerjisi Yasas n (AEA/54) ge irerek, daha nceleri McMahon Yasa-s ile n kleer konularda getirilmi olan s k yasaklar nemli bir ekilde azaltarak Bar i in Atom progra-m na yasal bir temel olu turdu.

10 B ylece ABD ve onaparalele olarak Rusya, ba la k ve dost lkeler ileGeli mekte Olan lkeler in yak nl n kazanmakamac yla, n kleer ara t rma reakt rleri teklif etmeyeba lad lar. May s 1955 de T rkiye ile ABD, AEA/54 al-t nda n kleer enerjinin bar c ama larla kullan n ileilgili ilk birli i Antla mas n imzalad lar. ABD nin,1959 y l sonuna kadar 42 lkeyle antla malar imza-lam olmas na kar l k, Rusya, 1968 y l na kadar an-cak 26 lkeyle birli i Antla malar yapm t . Bu ant-la malar n b y k o unlu u, yap lan yard mlar n ba-r c ama lar i in kullan l p kullan lmad n n deneti-mini ABD nin yapaca n ve bu y k ml l n dahasonra UAEA taraf ndan yerine getireleece ini ng -r yordu. Rusya ise, al c lkenin, al nan yard mlar yaln zca bar c ama lar i in kullanmaya s z verme-sini ve kullan lm yak tlar Rusya ya geri g nderme-sini art ko uyordu.