TÜRKİYE’DE TARIMIN EKONOM İDEKİ YERİ

1 T rkiye de Tar m n Ekonomideki Yeri 61T RK YE DE TARIMIN EKONOM DEK YER VE G NCEL SORUNLARI* Do . Dr. F. Aylan ARI** ABSTRACT: AGRICULTURE S PLACE AND ITS ISSUES IN TURKISH ECONOMY Eventhough, today, nearly 1/3 rd of the population live in agricultural or rural areas, agriculture s place in the national income is only at the %8 10 percent level. In developed conutries this situation is much more different, the population s % 3 5 percent part Works in agriculture. During the process of EU membership, agriculture and industry s political policies need to be applied in harmony and in Turkey, agriculture s problems can be solved with, only excessive accumulation and investment. The disintegration seen in the agricultural sector, causes unqualified labor force to head towards cities and especially western cities and this process accelerates social problems as well as the unemployment rate.

2 ZET T RK YE DE TARIMIN EKONOM DEK YER VE G NCEL SORUNLARI G n m zde T rkiye n fusunun te birine yak n bir b l m tar msal ya da k rsal alanda ya yor oldu u halde, milli gelirde yeri ancak % 8 10 d zeyindedir. Geli mi lkelerde bu durum ok farkl d r ve sadece n fusun % 3 veya 5 d zeyindeki b l m tar mda * Dergimizin 9. say s n n bask s nda Say n Aylan Ar n n makalesi teknik bir aksakl k sonucu eksik bas lm t r. Say n Ar n n makalesinin tam metnini Internet bask m zda yay nl yoruz. Bu teknik aksakl k nedeniyle Say n Ar ve okuyucular m zdan z r diliyoruz- al ma ve Toplum Dergisi ** Marmara niversitesi ktisadi ve dari Bilimleri Fak ltesi T rkiye de Tar m n Ekonomideki Yeri 62 al maktad r.

3 Avrupa Birli ine giri s recinde tar m ve sanayi sekt rlerinde uygulanan politikalar uyum i inde olmal d r. Bu s re ancak a r birikim ve yat r mla olas d r. Tar m sekt r , 2000 li y llarda lkede uygulanan makro politikalarla bir uyumsuzluk sergilemektedir. Bu olgu, istihdam sorunlar yaratmakta, i sizlik de erlerini artt rmakta, zellikle bat b lgelerine olan i g h zland rarak sosyal sorunlar n yo unlu unu artt rmaktad r. Anahtar Kelimeler population: n fus membership: yelik to apply: ba vurmak, uygulamak to accelerate: h zland rmak, h zlanmak to cause: neden olmak, sebep olmak i g c : istihdam edilenler ile i sizlerden olu ur i sizlik oran : i siz n fusun i g c i indeki oran olarak tan mlan r T rkiye de Tar m n Ekonomideki Yeri 63T RK YE DE TARIMIN EKONOM DEK YER VE G NCEL SORUNLARI lke n fusunun yakla k te birine yak n b l m tar msal ya da k rsal alanda ya yor oldu u halde milli gelirde tar m n yeri ancak % 8 10 d zeyindedir.

4 T rkiye de tar m sekt r nde g ze arpan e ilimler, k k meta retiminin yayg n olmas , toprak da l m n n ok par al olmas ve verim d kl d r. Tar m kesiminde n fus art h z lke ortalamas n n st ndedir, bu olgu miras yoluyla topraklar n k lmesine sebep olmakta ve kente olan g h zland rmaktad r. Oysa ki k k par alara b l nm yayg n toprak yap s maliyetleri y kselterek tar m retiminde verimsizli e yol a maktad r. Oysa ki d nyada tar m ve hayvanc l kta da bir modernle me ve d n m s z konusudur. Tar m sekt r g n m zde art k yeni teknoloji ile ve a da ekonomik normlarla geli tirilen bir sekt rd r. Bu nedenle tar m sekt r n n h zl transformasyonu i in lkemizde de toprak toplula mas ve yeni teknoloji kullan m ka n lmazd r.

5 Tar m sekt r n n do al ko ullara ba l olmas , risk ve belirsizlik fakt rlerini g lendirir. Ayr ca, tar m n arz ve talep esnekli inin kat olmas ve retim periyodunun di er sekt rlere g re uzunlu u, tar msal desteklemeleri ve tar ma dayal sanayilere y neli i g ndeme getirmektedir. Tar m sekt r n n zelli i gere i desteklemeye muhta olmas ger e i pek ok lke taraf ndan kabul edilerek, e itli destekleme ve koruma tedbirleri uygulanmaktad r. zellikle, 1980 lerden sonra, de i en lkesel ve uluslar aras ko ullar yeni f rsatlar yarat rken, tar m ve g da sekt r nde farkl yakla mlar ve reform gereklili i g ndeme gelmi tir. Mevcut politikalar n etkinli ini yitirmesi nedeniyle, i inde bulundu umuz k reselle me s recinde tar m Avrupa Birli i ile entegrasyonda ncelikle geli tirilesi gereken bir sekt r olarak belirmekte, D nya Bankas n n liberalle me politikalar ve D nya Ticaret rg t kurallar kar s nda zorlanmakta ve uyumu g le tirmektedir.

6 Bug ne kadar uygulanmakta olan kendi kendine yeterli olmaya y nelik politikalar n ok tarafl anla malarda yer ald ekliyle, gerekli g r len Tar m Reformlar er evesinde de i erek, lkelerin nemli r nlerde kendine yeterli olma politikalar yan nda kar la t rmal st nl e sahip r nleri yeti tirmeleri ve piyasa fiyatlar na hassasiyeti art r c politikalar n benimsenmesi ng r lmektedir. T rkiye de Tar m n Ekonomideki Yeri 64 A. T RK YE VE AVRUPA B RL ARASINDA TARIM ALANINDA L K LER 1. D ticarette mukayeseli st nl k teoreminin ge erli oldu u d nemlerde tar m n d ticaret ve sermaye birikimi a s ndan yeri ve nemi: D ticarette mukayeseli st nl k teoreminin ge erli oldu u d nemlerde tar m r n reticisi ve ihracat s konumunda olan ekonomiler g rece avantajl olabilmektedir.

7 Bu d nemde tar msal r nler ekonomiye yararl ticari meta olarak g r lebilir. Zira bu d nemlerde d ticaret hadleri hen z tar m r nleri aleyhine d nmemi tir. Oysa, g n m z n sanayi destekli tar msal retim a amas nda art k mukayeseli st nl k teoremi yerini mutlak st nl k teoremine b rakm t r. Mutlak st nl k teoreminin ge erli oldu u durumlarda geli mi ekonomiler hem tar msal alanda hem de sanayi alan nda geli mekte olana ekonomilere st nd r ve d ticaret hadleri a r derecede tar msal r nler aleyhine d nm t r. 2. 1980 Sonras Tar mda Yap sal De i me 1980 li y llarda neo liberal politikalar n uygulamaya konularak yayg nla maya ba lamas pek ok lkeyi etkilemi tir. Genel olarak; zelle tirme, rekabeti azalt c bir etken olarak g r len i i cretlerinin d r lmesi, sosyal devlet desteklerinin azalt lmas , olas krizlerin engellenmesi i in sermayenin dola m n n n ndeki engellerin kald r lma abalar bu s recin temel belirleyicileri olarak ortaya km t r.

8 24 Ocak 1980 program n n y r rl e girmesiyle h k metlerin tar m politikalar nda bir ok de i iklik ortaya km t r. Bu d nemde, tar ma kar koruyucu ve d zenleyici devlet tavr de i mi , tar m retiminde piyasa ko ullar na tabi olunmas n sa layacak bir politika de i ikli i ortaya km t r. D ticaret korumac l ok azalm , girdi s bvansiyonlar kald r lm , r n fiyat deste i neredeyse son bulmu ve kapsam daralt lm t r. Yine bu d nemde, tar m piyasalar n d zenleyici kamu kurumlar , d nemin sonuna do ru daha nce sahip olduklar avantajlar yitirmi tir. Di er kamu kurumlar gibi bunlar n da zelle tirilmesi g ndeme gelmi , baz lar n n sahip olduklar tekel g c ne son verilmi tir. Di er yandan, yabanc sermayeye kapal olan tohum, i ve d sermayeye tamamiyle a lm ve kamunun buradaki i levine son verilmi 1 G lten Kazgan, 1980 lerde T rk Tar m nda Yap sal De i me , 75 Y ldan K yden ehirlere, stanbul: Tarih Vakf , 1999, s.

9 31 T rkiye de Tar m n Ekonomideki Yeri 653. Tar m Sekt r nde zelle tirme Tar mda 1980'li y llara kadar retim art , kendine yeterlik temel hareket noktalar iken, 1980'den sonra uygulanan politikalar ile bu durum de i mi tir. Uygulamalar sonucu tar m piyasalar n d zenleyici kamu kurumlar n n (Toprak Mahsulleri Ofisi, Tar m Kooperatifi Birlikleri, Zirai Donat m Kurumu, Toprak Su. Ziraat Bankas vb) etkinli i azalt lmaya al lm t r. Di er kamu kurulu lar gibi, bunlar n da zelle tirilmesi g ndeme gelmi , baz lar n sahip olduklar tekel g c ne (T GSA ' n ithalat tekeli gibi) son verilmi tir. Tar ma y nelik politikalar n, sanayi kesimi i in do rudan sonu lan vard r. D rekabete a lan ekonomide imalat sanayi ve hizmetlerin rekabet g c n art rmak i in tar m etkin bir ara olarak kullan lmak istenmi tir.

10 Bu politika, g da maddeleri fiyatlar n n d k kalmas yoluyla cret art lar n s n rlamak ve sanayinin girdi olarak kulland , tar m r nleri fiyatlar n d k tutarak, sanayi maliyet fiyatlar n nlemek bi iminde uygulanmaya al lm t r. Bu politikalar sonucu tar m emek ileri h zla yoksulla m , tar mdan sanayiye kaynak aktar m h zlanm t r."2 4. Roma Anla mas ve Ortak Tar m Politikas kinci d nya sava s ras nda ya anan k tl n yaratt endi enin yan s ra sava s ras nda AB aktif n fusunun ok nemli bir b l m n olu turan tar m sekt r al anlar n n gelir d zeyinin korunmas ve ye lkelerin ulusal tar m politikalar aras ndaki derin farkl l klar n giderilmesi gereklili i birli i bir ortak tar m politikas olu turmaya y neltmi tir.