Hormon tanımı ve hormonların temel özellikleri

1 HORMONLAR Hormon tan m ve hormonlar n temel zellikleri Hormon terimi, yunanca k kenden gelmektedir; uyarmak, canland rmak anlam ndad r. Hormonlar, klasik anlamda, endokrin organlar diye bilinen hipofiz, b brek st bezleri, tiroit, paratiroit, gonatlar gibi kanals z i salg bezlerinde sentez edilen ve kanla ta narak gittikleri belli hedef doku h crelerinde etki g steren organik bile iklerdir. Klasik Hormon tan m na uymayan, fakat Hormon etkisi g steren bile ikler de vard r: Hipotalamik d zenleyici hormonlar, hipotalamusta sentez edilirler, hipofizer portal sistem vas tas yla ta n rlar ve k sa mesafedeki hipofizin sekretuvar h crelerini etkilerler.

2 Antidi retik Hormon (ADH) ve oksitosin, hipotalamusta sentez edilirler, n ronlarla hipofize ta n rlar ve gerekti inde salg lanmak zere burada depolan rlar. Prostaglandinler, hemen hemen t m dokularda sentezlenirler, yak nda ve uzakta etkili olurlar. Gastrin, sekretin, somatostatin gibi baz hormonlar gastrointestinal sistemin spesial h crelerinde sentezlenirler, lokal diff zyonla parakrin etki g sterirler. Anjiotensin, karaci er k kenli prek rs rden spesifik enzimatik etki ile olu ur: Hormonlar n kimyasal yap lar heterojendir.

3 Tirotropin sal verici Hormon (TRH, TRF) ve di er hipotalamus Hormon veya fakt rleri, adrenokortikotropik Hormon (ACTH, 1 kortikotropin) ve di er hipofiz n lop hormonlar , antidi retik Hormon (ADH, vazopressin), oksitosin, ins lin, glukagon, parathormon, kalsitonin, Hormon olarak kabul edilen gastrointestinal polipeptitler, peptit veya protein yap s nda hormonlard r. Katekolaminler (adrenalin, noradrenalin, dopamin), tiroit hormonlar (tiroksin, triiyodotironin), amino asit t revi hormonlard r.

4 Glukokortikoidler (kortizol, kortizon), mineralokortikoidler (aldosteron), cinsiyet hormonlar ( strojenler, progesteron, testosteron), steroid yap da hormonlard r. Prostaglandinler, l kotrienler, tromboksanlar, eikozanoid yap da hormonlard r. Hormonlar n, biyolojik etkinlikleri i in d k konsantrasyonlar yeterlidir; serumda nmol, pmol d zeylerinde bulunurlar; serum d zeyleri ancak ok hassas metotlarla l lebilir. Serum Hormon d zeyini l mek i in s k kullan lan bir metod RIA dir.

5 Hormonlar n hepsi uyar c de ildir; baz lar inhibit r etkilidir. rne in somatostatin, di er baz hormonlar n sekresyonunu azalt r; epinefrin (adrenalin), bazen stimulat r bazen inhibit r etkilidir. Hormonlar n sekresyon h z sabit de ildir; hormona duyulan gereksinim ve hormonun inaktivasyon h z ile d zenlenir: Hormonlar n baz lar depolanma zelli i g sterir. Katekolaminler (adrenalin ve noradrenalin), adrenal med lla ve sinir u lar nda Hormon -kromogranin a-ATP kompleksi eklinde depolan rlar; tiroit hormonlar , tiroit bezinde depolan rlar.

6 Steroid hormonlar depolanma zelli i g stermezler. Hormonlar, dola mda serbest veya transport proteinlere ba l olarak bulunurlar; peptit yap da hormonlar ve katekolaminler serbest formdad rlar, steroidler ve tiroit hormonlar transport proteinlere ba l olarak ta n rlar. Hormonun sadece serbest formu biyolojik olaylar reg le edebilir. Hormonlar n baz etkileri, b y me fakt rleri, histamin, serotonin gibi baz biyolojik aktif maddeler taraf ndan g sterilebilir ki endokrin organlardan salg lanmayan fakat Hormon etkisi g steren b yle maddeler doku hormonlar olarak adland r l rlar.

7 Hormonlar n ba latt klar yan t uzun s relidir; Hormon ortadan kaybolduktan sonra da devam eder. Hedef dokular n hormona fizyolojik yan t , ya ve genetik yap ya ba l d r. Hormonlar n hekimlik y n nden nemi Hormonlar, metabolizman n, su ve elektrolit al veri inin, b y menin, seks el geli imin ve seks el fonksiyonlar n reg lat rleri olarak hayati neme sahiptirler. Hormonlar n yokluk, azl k ve fazlal klar e itli hastal k belirtilerine yol a ar; baz lar n n yoklu u l me neden olur. Bu nedenle hekimlikte bir endokrin organ n hipofonksiyonunu veya bir hormonun eksikli ini zaman nda saptayarak eksik hormonu yerine koymak (replasman tedavisi) nemlidir.

8 2 Bir endokrin organ n hiperfonksiyonu da hastal k belirtilerine neden olabilir Hormon retiminde patoloji, kandaki Hormon miktar n n veya karakteristik Hormon y k l m r nlerinin kantitatif tayini ile saptanabilir. Ayr ca kan plazmas ndaki inorganik veya organik maddelerin normal konsantrasyonlar nda de i iklik de ilgili maddenin metabolizmas zerine etkili hormonun etkisindeki patolojileri tan maya yard mc olur. Bir hormonun azl nda veya yoklu unda, buna kar gelen hayvansal organdan saf halde haz rlanan hormonun verilmesi suretiyle tedavi m mk nd r.

9 Bu durumda genellikle hayat boyunca s ren devaml tedavi yap lmas gerekir. Hormon tedavisinde, protein yap s ndaki hormonlar n parenteral yani enjeksiyon gibi sindirim yolu d bir yoldan verilmesi zorunlulu u vard r; nk , protein yap s ndaki hormonlar n a z yoluyla al nmas halinde, sindirim kanal nda par alanmalar ve emilmemeleri s z konusudur. Evcil hayvanlarda verim kabiliyetinin ve b y me h z n n nemli l de artmas , endokrin sistem aktivitesinin y ksekli i ile paralel seyreder.

10 Hormonlar n salg land klar yere g re s n fland r lmalar 1) Hipotalamus hormonlar Supraoptik paraventrik ler ekirdekte olu anlar: Antidi retik Hormon (ADH, vazopressin), Oksitosin (pitosin). ADH ve oksitosin, hipotalamusun supraoptik paraventrik ler ekirde inde olu tuktan sonra n rofizin denilen ta y c proteinlere ba lan rlar, aksonlar boyunca hipofiz arka lobuna ta n rlar ve gerekti inde sal verilmek zere burada depolan rlar. Adenohipofiz hormonlar n n sekresyonunu d zenleyen Hormon veya fakt rler.