Erken çocukluk geliþiminin desteklenmesi-I: Beslenme

1 Ocuk Sa l ve Hastal klar Dergisi 2005; 48: 179-195 Derleme Erken ocukluk geli iminin desteklenmesi-I: Beslenme Elif N. zmert 1: Hacettepe niversitesi T p Fak ltesi Pediatri Profes r . SUMMARY: zmert EN. (Department of Pediatrics, Hacettepe University Faculty of Medicine, Ankara, Turkey). Early childhood development and nutrition. ocuk Sa l ve Hastal klar Dergisi 2005; 47: 179-195. Early childhood development (ECD) is the physical, mental and social development during the early years of life (0-8 years) and consists of various interventions such as nutrition, health, and mental and social development promotion. There are three basic factors affecting ECD: nutrition, environment and stimulation.

2 Health, both affects and is affected by these three factors. In this article; nutrition and ECD is investigated. The nutritional value and the effect of the baby-mother bonding during breast-feeding on development, the deletirious effect of iron, zinc, and iodine deficiency on development as well as the effect of protein energy malnutrition, vitamin deficiencies, choline and antioxidants were discussed. Prevention strategies were also recommended. Key words: nutrition, early childhood development. ZET: Erken ocukluk geli imi ocuklar n hayat n Erken d nemlerindeki (0-8 ya ) fiziksel, mental ve sosyal geli imini kapsamakta ve Beslenme , sa l k, zihinsel geli im ve ocuklar n sosyal ileti imleri i in gerekli t m giri imleri i ermektedir.

3 Erken ocukluk geli imini etkileyen ana bile enden s z etmek m mk nd r, bunlar; Beslenme , evre ve e itimdir (uyar ). Sa l k bu fakt rden de etkilenecek ve bozulan sa l k da bu fakt rleri etkileyecektir. Bu yaz da beslenmenin Erken ocukluk geli imi zerindeki etkilerinden bahsedilmektedir. zellikle emzirmenin hem besinsel olarak hem de anne-bebek ili kisi sonucu geli ime olan katk s , D nya'da ve T rkiye'de ok say da ocu u etkileyen demir, inko ve iyot eksikli inin geli im zerindeki olumsuz etkisi ile protein enerji maln trisyonu, vitamin eksiklileri, kolin ve antioksidanlar n etkileri tart lm t r. Bunlar n nlenmesi i in neriler getirilmi tir. Anahtar kelimeler: Beslenme , Erken ocukluk geli imi.

4 Erken ocukluk geli imi ocuklar n hayat n Erken zerindeki etkileri incelenecektir. Daha sonraki d nemlerindeki (0-8 ya ) fiziksel, mental ve iki yaz da ise evresel n rotoksisite ve aile i i sosyal geli imini kapsamakta ve Beslenme , sa l k, ili kilerin ve e itimin Erken ocukluk geli imi zihinsel geli im ve ocuklar n sosyal ileti imleri zerindeki etkilerine de inilecektir. i in gerekli t m giri imleri i ermektedir. Erken Tablo I'de Erken d nem de beynin geli imini ocukluk geli imi programlar n n amac t m etkileyen biyolojik fakt rlerden en s k ocuklar n fiziksel, zihinsel, sosyal ve duygusal kar la lanlar g sterilmi tir3. Burada da g r ld . potansiyellerini geli tirmelerini sa layacak gibi besinsel fakt rler ok nemli bir yer ekilde ocuk haklar n n korunmas d r1.

5 Erken tutmaktad r. Asl nda Beslenme b y me ve ocukluk geli iminin desteklenmesinin ki i ve n romotor geli menin yan s ra imm nolojik toplum zerindeki etkileri daha nceki yaz larda cevaplar, ya lanman n gecikmesi, ya la ilgili vurgulanm t r2. Erken ocukluk geli imini aterosklerotik hastal klar; katarakt, mak la etkileyen ana bile enden s z etmek dejenerasyonu ve kanser gibi pek ok hastal k da m mk nd r. Bunlar Beslenme , evre ve e itimdir Beslenme ile ili kilidir. Her ne kadar beslenmenin (uyar ). Sa l k bu fakt rden de etkilenecek ve di er alanlar ile olan ili kisi dolayl olarak geli imi bozulan sa l k da bu fakt rleri etkileyecektir. Bu etkileyebilse de burada sadece beslenmenin geli im yaz da beslenmenin Erken ocukluk geli imi zerindeki do rudan etkisinden bahsedilecektir.

6 180 zmert ocuk Sa l ve Hastal klar Dergisi Nisan - Haziran 2005. Tablo I. Geli en beyni etkileyen baz evresel fakt rler Normal geli im i in gerekli olanlar Normal geli im i in zararl olanlar Sa l kl gebelik ve do um Prenatal enfeksiyonlar Oksijen Alkol Yeterli protein ve enerji Sigara Mikron trientler (demir, inko, gibi) Kur un yot Poliklorinated bifenil (PCB). Tiroid hormonu yonizan radyasyon Folik asit Kokain Esansiyel ya asitleri Metabolik bozukluklar (fenilkefonuri, hiperamonemi gibi). Duyusal uyar Al minyum Aktivite Metilc va Sosyal ili ki Kronik stres Erken ocukluk d neminde yap lacak giri imlerin iki ya nda eri kin a rl n n ancak %18'ine nemi sadece eri kin d neme ve topluma eri mi iken, beyinlerinin a rl eri kin beyin getirece i faydalar n ve t m ocuklar n temel bir a rl n n %80'ine ula m t r5.

7 Hakk n n olmas yan s ra ocuklar n beyin geli im Beyin geli iminde fakt r nemli rol s re lerindeki zelliklerden kaynaklanmaktad r4. oynamaktad r, temel olarak iletimin h z n . Beyin geli imi d llenmeden k sa s re sonra g nler belirleyen myelinizasyon (davran deneyimleri i inde ba lamakta ve ad lesan a boyunca da ve beslenmeden etkilenir), n ron h creleri devam etmektedir. Bununla birlikte geli im en aras ndaki ileti imi sa layan sinaps olu umu h zl ya am n ilk birka y l nda olmaktad r. (deneyim ve uyar dan etkilenir) ve davran lar n Prenatal d nemden okul a na kadar olan d zenlenmesi ve deneyimlerden renmemizi d nemde beyin geli imi i i e ge mi e itli sa layan beyin biyokimyas (neurochemistry)3.

8 Basamaklardan olu ur. Bunlar n ronlar n olu umu nemli l de postnatal 18 ayl k d nemde (n rulasyon, n rogenez), n ronlar n do ru yere ger ekle en miyelinizasyon n rogliail h crelerin gitmeleri (migrasyon), n ronlar n birbirine fonksiyonudur. N ronal aksonal h crelerin ba lanmas n sa layacak akson ve dendritlerin etraf n saran miyelin tabakas aksonal iletimi olu umu (n ronal diferensiyasyon ve path- h zland rmaktad r. Miyelinizasyon i in y ksek finding), sinapslar n olu umu (sinaptogenez), konsantrasyonda ya asidi ner vonik ve sinapslar n ar t lmas , geli tirilmesi (olgunla ma) lignoserik i eren sfingomyelin ve serebrosid ve sonu olarak n ronlar n evresinde destek depolanmas gerekmektedir.

9 Geli imin Erken dokular n ve etkili ileti imi sa layacak dokular n d nemlerinde sinir sisteminde h cresel b y me olu mas (gliagenez ve myelinizasyon). Prenatal ve b l nme i in uzun zincirli poliansat re ya . d nemde spinal kord ve milyarlarca n ron asitleri gereklidir5. olu maktad r. Diferansiyasyon ve migrasyon ile Bu h zl b y menin desteklenmesi i in gerekli n ronlar n fonksiyonel rolleri de ba lar. Bunu daha besinlerin sa lanmas nemlidir. Beslenme sonra zellikle ya am n ilk y llar nda h zl bir bozukluklar n n geli im zerindeki etkilerini sinaptogenez izler. T m bu i lemler genetik yap de erlendirirken, bu bozukluk nedeniyle artan ve evrenin etkisi ve etkile imi ile ger ekle ir2,4.

10 Enfeksiyonlar, bu duruma zemin haz rlayan Beyin geli iminin nemli bir k sm intrauterin yoksulluk ve beraberinde giden psikolojik d nemde ve ya am n ilk y llar nda olmaktad r. depresyon ve uyar eksikl inin etkileri de g z Ortalama eri kin erke in beyni kg, kad n n n nde bulundurulmal d r 6 . al malar ise kg'd r. Zaman nda do an bir bebe in o unlukla mikron trient eksikliklerinin etkilerini beyni ise 350 gr, 24 haftal k premat re bebe in direk n roanatomi veya n rotransmisyondaki beyin a rl 100 gr'd r. Ya am n ilk y l nda de i ikliklere ba lamaya al maktad r. Oysa ki beynin a rl 750 gr artarak toplam kg olur. mikron trient eksiklikleri sonucu ortaya kan Beyin a rl ndaki art n %47'si serebral davran de i iklikleri ocu a verilen bak m n kortekste olur.