UULLLUUSSSAAAL LL T TT …

1 Bu Proje Avrupa Birli i ve T rkiye Cumhuriyeti taraf ndan finanse edilmektedir Bula c Hastal klar n S rveyans ve Kontrol Projesi ( ) Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar UUULLLUUUSSSAAALLL TTT BBBEEERRRKKK LLLOOOZZZ TTTAAANNNIII RRREEEHHHBBBEEERRR (((UUUTTTTTTRRR))) T berk lozun laboratuvar tan s i in rneklerin al nmas , laboratuvara g nderilmesi, laboratuvar i lemleri ve biyog venlik nlemleri Sa l k Bakanl T rkiye Halk Sa l Kurumu Ba kanl Mikrobiyoloji Referans Laboratuvarlar Daire Ba kanl Ankara 2014 Bu Proje Avrupa Birli i ve T rkiye Cumhuriyeti taraf ndan finanse edilmektedir Bula c Hastal klar n S rveyans ve Kontrol Projesi ( ) Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar UUULLLUUUSSSAAALLL TTT BBBEEERRRKKK LLLOOOZZZ TTTAAANNNIII RRREEEHHHBBBEEERRR (((UUUTTTTTTRRR))) T berk lozun laboratuvar tan s i in rneklerin al nmas , laboratuvara g nderilmesi, laboratuvar i lemleri ve biyog venlik nlemleri Sa l k Bakanl T rkiye Halk Sa l Kurumu Ba kanl Mikrobiyoloji Referans Laboratuvarlar Daire Ba kanl Ankara 2014 ISBN: 978-975-590-486-3 T rkiye Halk Sa l Kurumu, Sa l k Bakanl Yay n No: 935 Yay n tarihi: Bask say s : 500 Bas m yeri: Ankara Bas m y l : 2014 Bask : Aydo du Ofset Matbaac l k Ambalaj San.

2 Ve Tic. Ltd. ti Tel: 0312 395 81 44 Sa l k Bakanl T rkiye Halk Sa l Kurumu Mikrobiyoloji Referans Laboratuvarlar Daire Ba kanl Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar Ulusal T berk loz Tan Rehberi Bu dokuman; Avrupa Birli i taraf ndan finanse edilen, D nya Sa l k rg t taraf ndan y r t len Bula c Hastal klar n S rveyans ve Kontrol Projesi ( ) kapsam nda bast r lm t r. S zle me makam , Merkezi Finans ve haleler Birimi dir. Sa l k Bakanl T rkiye Halk Sa l Kurumu, bu projenin yararlan c s olup dok man n haz rlanmas na liderlik etmi tir ve dok man n t m haklar Sa l k Bakanl T rkiye Halk Sa l Kurumu na aittir. Kaynak g sterilmeksizin al nt yap lamaz. K smen dahi olsa o alt lamaz ve yay mlanamaz. Al nt yap ld nda kaynak g sterimi Ulusal T berk loz Tan Rehberi. T rkiye Halk Sa l Kurumu, Sa l k Bakanl Yay n No: 935, Ankara, 2014 eklinde olmal d r.

3 Cretsizdir. Parayla sat lamaz. Dok man n i eri i hi bir ekilde Avrupa Birli i nin g r lerini yans tmamaktad r. Giri Sayfa 1 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar UUULLLUUUSSSAAALLL TTT BBBEEERRRKKK LLLOOOZZZ TTTAAANNNIII RRREEEHHHBBBEEERRR (((UUUTTTTTTRRR))) Edit r grubu* Nurhan ALBAYRAK THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar G n l ASLAN Mersin niversitesi T p Fak ltesi smail CEYHAN Atat rk G s Hastal klar Hastanesi Aydan ZK T K Dokuz Eyl l niversitesi T p Fak ltesi Nuri ZK T K Celal Bayar niversitesi T p Fak ltesi Dilek ATANA stanbul niversitesi T p Fak ltesi S. Nilay U ARMAN THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar *Soyad na g re alfabetik dizin THSK Yay n komisyonu Hasan IRMAK THSK, T ketici ve al an G venli i Ba kan Yard mc s Mustafa Bahad r SUCAKLI THSK, Erken Uyar -Cevap ve Saha Epidemiyolojisi Daire Ba kan Nazan YARDIM THSK, Obezite, Diyabet ve Metabolik Hastal klar Daire Ba kan Kanuni KEKL K THSK, Toplum Sa l Hizmetleri Daire Ba kan Yay n koordinat rleri Nurhan ALBAYRAK THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar S.

4 Nilay U ARMAN THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar Giri Sayfa 2 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz G c n, bilgiden geldi ine Bilmenin, kendinden ba lad na inananlara atfedilmi tir. Giri Sayfa 3 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz Yazarlar* Ali ALBAY G lhane Askeri T p Akademisi Nurhan ALBAYRAK THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar Ahmet ARSLANT RK THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar G n l ASLAN Mersin niversitesi T p Fak ltesi Orhan BAYLAN G lhane Askeri T p Akademisi, Haydarpa a Hastanesi Can B MEN Suat Seren G s Hastal klar Hastanesi smail CEYHAN Atat rk G s Hastal klar Hastanesi R za DURMAZ Y ld r m Beyaz t niversitesi T p Fak ltesi Nuran ESEN Dokuz Eyl l niversitesi T p Fak ltesi zg l KISA G lhane Askeri T p Akademisi Aydan ZK T K Dokuz Eyl l niversitesi T p Fak ltesi Nuri ZK T K Celal Bayar niversitesi T p Fak ltesi Mustafa ZYURT G lhane Askeri T p Akademisi, Haydarpa a Hastanesi Zeynep SARIBA Hacettepe niversitesi T p Fak ltesi Engin SEBER stanbul Taksim B lge TB Laboratuvar Dilek ATANA stanbul niversitesi T p Fak ltesi H lya M EK THSK.

5 Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar G lnur TARHAN Ad yaman niversitesi T p Fak ltesi S. Nilay U ARMAN THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar *Soyad na g re alfabetik dizin Katk da Bulunanlar* Hakan ABACIO LU Dokuz Eyl l niversitesi T p Fak ltesi, D nya Sa l k rg t Efsun AKBA Serbest Dan man Derya CENGER Yedikule G s Hastal klar Hastanesi Cengiz AVU O LU Ege niversitesi T p Fak ltesi Varalakshmi ELANGO D nya Sa l k rg t eref ZKARA Atat rk G s Hastal klar Hastanesi Figen SEZEN THSK, Erken Uyar Cevap ve Saha Epidemiyolojisi DB Cemile S NMEZ THSK, Mikrobiyoloji Referans Laboratuvarlar DB Sultan YOLBAKAN THSK, Ulusal T berk loz Referans Laboratuvar *Soyad na g re alfabetik dizin Giri Sayfa 4 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz Te ekk r Sa l k Bakanl , T rkiye Halk Sa l Kurumu bu Rehberin haz rlanmas nda g rev alan yazarlara ve di er eme i ge enlere te ekk r eder.

6 Giri Sayfa 5 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz ns z T berk loz (verem) insanl k tarihinin en eski ve en bula c hastal klar ndan biridir. T berk loz (TB) hala t m d nyada y ksek morbidite ve mortaliteyle seyreden enfeksiyonlar aras nda yer almaktad r. D nya n fusunun yakla k te biri t berk loz ile enfektedir. D nyada her y l, %95 i geli mekte olan lkelerde olmak zere yakla k olarak 8,7 milyon yeni t berk loz olgusunun geli ti i ve y lda 1,3 milyon ki inin t berk loz nedeni ile ld tahmin edilmektedir. lkemizde t berk loz hastal , 20. y zy l n ilk yar s nda ok b y k bir salg n yapm , o y llarda her y l bin ki iden 2-3 verem nedeniyle lmekteydi. zellikle yirminci y zy l n nc eyre inde y r t len yo un verem sava abalar sonucunda durum de i mi tir. lkemizde son Verem Sava Raporuna g re kay tl hastalar y z binde 22 dir. TB laboratuvalar , TB kontrol n n temel bile enlerinin sa lanmas nda kritik neme sahiptir.

7 Bula t r c l y ksek TB olgular n n h zl tespiti ve ila diren durumunun belirlenmesi, enfeksiyon zincirinin k r lmas , tedavinin ve koruyucu faaliyetlerin (tarama vb.) ba lat lmas na olanak sa lamaktad r. TB laboratuvarlar n n ayn zamanda vakalar n epidemiyolojik olarak izlenmesi ve laboratuvara dayal ila diren s rveyans a s ndan da nemli g revleri bulunmaktad r. T berk loz tan s nda ve tedavi takibinde son derece nemli olan t berk loz bakteriyolojisi, Ulusal T berk loz Kontrol Program n n nemli bir bile enidir. Ulusal T berk loz Kontrol Program n n ama ve hedeflerine ula mak i in, lkemizdeki t berk loz laboratuvarlar n n ulusal-uluslararas kabul g recek nitelikte kalite g vence sistemine sahip laboratuvarlar olmas gereklidir. Bu nedenle t berk loz laboratuvarlar n n sahip olmas gereken minimum standartlar n tespit edilmesi ve bu standartlar n uygulanabilmesi i in ulusal bir rehberin haz rlanmas gereklili i ortaya km t r.

8 Bu dok man, alan nda uzman akademisyenler taraf ndan kan ta dayal olarak haz rlanm , t m sahada kullan lmas ng r len bir rehberdir. T m eme i ge enleri kutlar, ba ar lar n n devam n dilerim. Prof. Dr. Se il zkan THSK Ba kan Giri Sayfa 6 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz Ancak ba kalar i in ya anan bir hayat, ya amaya de er bir hayatt r. A. Einstein Giri Sayfa 7 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz NDEK LER ED T R GRUBU .. 1 YAYIN KOM SYONU .. 1 YAYIN KOORD NAT RLER .. 1 YAZARLAR .. 3 KATKIDA BULUNANLAR .. 3 TE EKK R .. 4 NS Z .. 5 NDEK LER .. 7 REHBER B L MLER .. 7 KISALTMALAR VE TANIMLAR .. 8 TABLO D Z N .. 10 EK LLER D Z N .. 11 ZET B LG.

9 12 REHBER N HAZIRLANMASI .. 12 KAPSAM VE AMA .. 13 HEDEF GRUPLAR .. 13 ULUSAL T BERK LOZ KONTROL PROGRAMI .. 14 REHBER B L MLER UTTR-1 B YOG VENL K UTTR-2 RNEK Y NET M UTTR-3 M KROSKOP UTTR-4 K LT R UTTR-5 T R TAY N UTTR-6 MOLEK LER TANI UTTR-7 LA DUYARLILIK TEST UTTR-8 NTERFERON GAMA SALINIM TEST UTTR-9 ANT T BERK LOZ LA D RENC LABORATUVAR S RVEYANS A I REHBER Giri Sayfa 8 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no: UTTR-0 / Giri / T berk loz K saltmalar ve Tan mlar AMS A l k mide suyu ARB Aside diren li bakteri BAL Bronkoalveolar lavaj BCG Bacille Calmette-Guerin BGD Biyog venlik D zeyi BGK Biyog venlik Kabini bkz. Bak n z BOS Beyin omurilik s v s BTL B lge T berk loz Laboratuvar CDC Centers for Disease Control and Prevention (Hastal k Kontrol ve Korunma Merkezi, ABD) CE Conformite Europeene (Avrupa Direktiflerine Uygunlu u) CFP10 Culture Filtrate Protein 10 (K lt r filtrat proteini 10) CO2 Karbondioksit D ok laca Diren dk.

10 Dakika DGT Do rudan G zetimli Tedavi DGTS Do rudan G zetimli Tedavi Stratejisi DKD D Kalite De erlendirme DO Diren oran DS D nya Sa l k rg t E Etambutol ECDC European Centre for Disease Prevention and Control (Avrupa Hastal klar nleme ve Kontrol Merkezi) EDTA Etilen diamin tetraasetik asit ELISA Enzyme linked immunosorbent assay (Enzim li kili mmun test) ELISPOT Enzyme linked immunosorbent spot (Enzim li kili mmunospot test) EMB Etambutol ESAT-6 Early Secretory Antigenic Target-6 (Erken sekretuvar antijenik hedef 6 ) EZN Erlich Ziehl-Neelsen FDA Food and Drug Administration (G da ve la y netimi) GHH G s Hastal klar Hastanesi gr Gram GU Growth Unit (b y me birimi) H zoniyazid H2O Su HCl Hidroklorik asit HEPA High Efficiency Particulate Air (Y ksek etkinlikli partik l hava) HPLC High-performance liquid chromatography (Y ksek performansl s v kromatografisi) IFN nterferon gamma INH zoniazid IS Insertion Sequence ( nsersiyon dizileri) IUATLD International Union Against Tuberculosis and Lung Disease DT la duyarl l k testi Giri Sayfa 9 / 18 Ulusal Mikrobiyoloji Standartlar / S r m: / Belge no.